Bir ülkenin ekonomik zenginliğinin ve gönenç düzeyinin en önemli göstergelerinden biri ulusal gelirle ilgili olan göstergelerdir. Ülkenin GSMH’sı, GSMH’ya o ülkede hangi sektörler tarafından ne oranda katkıda bulunulduğu ve kişi başına düşen miktarın ne olduğu, ülkenin genel ekonomik durumu hakkında bilgi vermesi bakımından önemlidir. Aşağıda bu göstergeler incelenecektir.

1980’de negatif bir büyüme hızına sahip olan ekonomi, 1990’da % 9.4’lük gibi son derece yüksek bir büyüme hızına erişmiştir. Fakat hemen arkasından 1991 yılında, büyüme hızı neredeyse sıfıra inmiştir. 1993 yılında yine yüksek bir büyüme hızına ulaşan ekonomi, 5 Nisan kararlarının alındığı 1994 yılında büyük bir çöküşe geçmiştir.

1995 yılında gerçekleşen % 8.1’lik büyüme hızı da sürdürülebilir nitelikte bir büyüme değildir. Çünkü bu büyümenin üretimle ilişkisi son derece zayıftır. Yüksek büyüme hızı, büyük oranda % 8.7 büyüyen ticaret sektörüne bağlıdır. Bu da büyüme hızının, tıpkı 1992 ve 1993 yıllarında olduğu gibi üretim ağırlıklı ve kalıcı olmadığına işaret etmektedir.

Tabloda gördüğümüz gibi, Türkiye ekonomisi her hızlı yükselişin arkasından büyük bir ekonomik gerileme yaşamaktadır. Bu sonuçlar da bize, Türkiye ekonomisinin 1980 sonrasında sağlıklı bir büyüme göstermediğini ve neredeyse her beş yılda bir büyüme sınırlarını zorlayarak bir kriz dönemine girdiğini göstermektedir.

Sanayileşmenin en belirgin özelliklerinden biri, tarım sektörünün toplam ulusal gelir içindeki payının sürekli olarak düşmesi ve buna karşılık sanayi ve hizmetler sektörlerinin paylarının artmasıdır. Dolayısiyle, “olgunlaşmamış” bir ekonomiden “olgunlaşmış” bir ekonomiye geçerken bu ilişki önem kazanmaktadır.

Tablo 2’deki verilere göre; tarım, sanayi ve hizmetler sektörlerinin GSMH içindeki payları sırasıyla 1980’de % 24.2, % 20.5 ve % 55.3; 1995’te ise % 14.4, % 27.6 ve % 58.0’dır. Bu veriler gösteriyor ki tarımın GSMH içindeki payı % 9.8 azalmıştır. Buna karşılık sanayi sektörünün payı % 7.1, hizmetler sektörünün payı ise % 2.7 artmıştır. Buradan, tarım sektörü aleyhindeki değişmenin beklenen oranda olmasa da, sanayi sektörü lehine olduğunu görüyoruz. Değişimin yönü olumlu gibi görünmekte fakat sanayi sektörünün ulaştığı düzey pek de iyimser bir tablo sunmamaktadır.

Tablo 3’te, sağlıklı bir ekonomik gelişme eşiğinde oluşması gereken yapı değişmeleri gösterilmiştir. Tabloda, ülkelerin elde edecekleri kişi başına gelir miktarına karşılık, üretim sektörlerinin GSMH içindeki paylarının hangi değerleri alması gerektiği belirtilmiştir. Türkiye’nin hem nüfus (on milyonun üzerinde) hem de kişi başına gelir ( 1000 $’ın üzerinde) açısından son satırdaki ülkeler grubuna dahil olduğunu düşünürsek, Tablo 2’deki verileri Tablo 3’le karşılaştırabilme imkâ nımız ortaya çıkacaktır.

Netice olarak 1980-1995 Türkiye’sinin üretim yapısı tarım sektörü aleyhinde değişmiştir. Genellikle gelişmenin henüz ilk aşamalarında bulunan az gelişmiş ekonomilerde, tarımsal üretimin toplam üretim içindeki payı çok büyük olmaktadır. Bu açıdan, Türkiye ekonomisinin gelişmenin ilk aşamasını tamamlamış olduğu kanısına varabiliriz. Fakat ekonominin henüz “olgunlaşmamış” bir ekonomi olduğunu söylemek mümkündür. Çünkü, eğer Türkiye Ekonomisi sağlıklı bir gelişme içinde olsaydı sanayi sektörünün GSMH içindeki payı % 50’ye yaklaşmış olmalıydı. Oysa görüyoruz ki bu oran, % 30’a bile ulaşmamıştır. Buradan anlıyoruz ki, Türkiye’nin ana sektörler itibariyle üretim yapısı sağlıklı bir ekonomik gelişme sürecine uygun değildir.

Aslında, sanayileşen bir ülkenin gelir dağılımında meydana gelen bozulmalar bir ölçüde normal kabul edilir. Çünkü böyle bir ekonomide, tarımsal üretimden sanayi üretimine geçtikçe kâ r gelirleri sahiplerinin artması beklenir. Yani, tarım-dışı sektörün toplam üretim içindeki payı arttıkça gelir dağılımında da belli bir oranda bozulma meydana gelecektir. Fakat bu gelişmenin normal sayılabilmesi ya da gelir dağılımındaki bozukluğun sanayileşme olgusuyla açıklanabilmesi için söz konusu ülkenin ekonomisinin çağdaş gelişme paternine uygun bir gelişme gösteriyor olması gerekir.

KAYNAK: DİE, Türkiye İstatistik Yıllığı, Ankara, çeşitli sayılar

Tablo 4’ü incelediğimizde Türkiye ekonomisinin gelir dağılımı açısından çok kötü bir konumda olduğunu görüyoruz. 1987 yılında toplam gelirin % 49.9’unun, nüfusun % 20’si tarafından paylaşıldığını anlıyoruz. Bu dengesizlik yedi yıllık dönemde düzelmek şöyle dursun daha da artmıştır. 1994 yılında nüfusun % 20’si bu kez toplam gelirin yaklaşık % 55’ini elde etmektedir. Bu durumun sadece sanayileşme olgusuyla açıklanması pek uygun değildir. Bu bozukluğun altında yatan temel neden, Türkiye ekonomisinin çağdaş gelişme paterninden sapmış olmasıdır.

Türkiye ekonomisi, 1980 sonrasında dış ticaret açısından önemli sayılabilecek gelişmeler katetmiştir. Özellikle ihracat alanında sağlanan bu gelişmeler, belki de 1980 sonrası uygulanan ekonomi politikalarının en olumlu sonucudur. Eğer ihracatı teşvik mekanizmasındaki aksaklıklar yüzünden ortaya çıkan hayali ihracat olgusunu saymazsak, ihracat sektöründe yaşanan gelişmeler umut verici olmuştur. Tablo 5’i incelediğimizde görüyoruz ki, 1980’den sonra ihracat miktarı on yıl içerisinde yaklaşık on kat artarak, 29 milyar dolardan 216 milyar dolar civarına yükselmiştir. İhracatın ithalâ tı karşılama oranı da, yeterli olmasa da genelde istikrarlı bir biçimde artmaktadır. 1980 yılında % 36.8 olan bu oran, 1995 yılında % 61’ler civarında gerçekleşmiştir.

TABLO 5. İHRACAT ve İTHALÂ TIN YILLAR İTİBARİYLE GELİŞİMİ (1980-1995)

KAYNAK: DİE, Türkiye İstatistik Yıllığı, Ankara, çeşitli sayılar.

İhracat alanında yaşanan gelişmelerin bir başka olumlu yanı daha bulunmaktadır. O da ihracatın yapısında meydana gelen değişmelerdir. Bu gelişmeler Tablo 6’yı incelediğimizde açıkça görülmektedir. Türkiye’nin 1980 yılındaki ihracatının sadece % 36’sı sanayi ürünlerinde oluşmaktaydı. Geriye kalan % 64’lük kısım ise tarım ve madencilik ürünlerinden ibaretti. Fakat 1995’e gelindiğinde görüyoruz ki, Türkiye’nin ihracat yapısı tarım ve madenciliğe olan bağımlılığından kurtulmuştur. Sanayi ürünleri ihracatının, toplam ihracat içindeki payı % 90’a yaklaşmıştır.

Fakat bütün bu gelişmelere rağmen, Türkiye’nin ihraç ettiği sanayi ürünlerinin çeşidini de gözden kaçırmamak gerekir. Çünkü Türkiye’nin ihracatının % 50-60’lık bir bölümünü tüketim malları oluşturmaktadır. Tüketim malları içinde de tekstil ürünleri özel bir yer tutmaktadır. Dolayısiyle, ihracatın yapısındaki gelişmeler tek başına yeterli olmamakta, bu değişimin içeriği de önemli olmaktadır. Bilindiği gibi, ihracatta ürün bakımından yoğunlaşma her zaman için olumsuz sonuçlar doğurabilecek bir dezavantajdır. Bu nedenle, ihracatta çeşitlenmeye gidilmesi, ülke ihracatının geleceği açısından çok önemlidir.

TABLO 7. İTHALÂ TIN BAŞLICA MAL GRUPLARINA GÖRE DAĞILIMI (1980-1995) - % - olarak

KAYNAK: DPT, Ekonomik ve Sosyal Göstergeler (1950-1995), Ankara, 1996.

1980 sonrasında, döviz kazandıran en önemli faktör ihracat olurken döviz kaybettiren en önemli faktör de dış borçlar olmuştur. Türkiye, dışa karşı mâ li bağımlılığı her geçen dönem biraz daha artan bir ülke konumuna gelmiştir. Ülkenin içinde bulunduğu dış borç durumu maalesef iç karartıcı bir manzara oluşturmaktadır.

Tablo 8. DIŞ BORÇ STOKU (1984-1995)

Tablo 8’i incelediğimizde, Türkiye’nin toplam dış borç stoğunun önüne geçilemeyecek bir hızla ilerlediğini görüyoruz. 1984’te 20.65 milyar dolar, 1990’da yaklaşık 50 milyar dolar ve 1995’te 73.27 milyar dolarlık dış borç, geleceğe fazla iyimser bakmamızı engellemektedir. Dış ticaret açığını borçlanma yoluyla kapatan ve her yıl artırarak milyarlarca dolar borçlanan bir ekonominin istikrar içinde kalkınması elbette çok zor olacaktır.

Dış borçlarla ilgili bir başka olumsuz gelişme de, vadelerin kısalmakta oluşudur. Kısa vadeli borçların toplam dış borç içindeki payı 1984 yılında % 15.39 iken, bu oran 1995 yılında % 21.6’ya çıkmıştır. Eğer deyim yerindeyse, Türkiye ekonomisi için çember gittikçe daralmaktadır. Cari işlem açıklarının geri ödemeleri dış borçla finanse edilmekte, dış borçlar katlanarak artmakta ve bu borçların vadeleri de gittikçe kısalmaktadır. Bizce bu durum, ülke ekonomisi için pembe tablolar çizenleri bile huzursuz edecek bir niteliğe sahiptir.

Tablo 9. ANA SEKTÖRLER İTİBARİYLE İSTİHDAMIN YAPISI

KAYNAK: DİE, Türkiye İstatistik Yıllığı, Ankara, çeşitli sayılar

Tablo 2’yi hatırlayacak olursak, 1995 yılı itibariyle GSMH’nın yaklaşık % 14’ünü tarım kesimi üretmekteydi. Tablo 8’e baktığımızda, tarım kesimindeki istihdam oranının % 47.8 olduğunu görüyoruz. Demek ki Türkiye’deki işgücünün yaklaşık yarısı % 14’lük bir üretim payına sahip olan tarım sektörüyle meşgul olmaktadır. Bu gösterge, ülke ekonomisi açısından olumsuz bir durumu işaret etmektedir. Buradan, tarım sektöründe gizli işsizlik olduğunu ve sanayide yeterince istihdam alanı yaratılamadığını anlıyoruz. Dolayısiyle Türkiye ekonomisinin önünde aşılması güç bir istihdam engeli bulunduğu kanısına varabiliriz.

Türkiye ekonomisindeki başlıca gelişmeleri incelemiş bulunuyoruz. 1980 sonrasında meydana gelen gelişmeler, genel itibariyle pek de olumlu sayılamayacak türdendir.

GSMH ile ilgili gelişmeler, olumlu olduğu zaman bile bir şüphe uyandırmaktadır. Örneğin yüksek hızlı bir büyüme karşısında hemen “acaba bu yükselişin arkasından da bir kriz mi yaşanacak?” sorusu akla gelmektedir. Diğer taraftan, üretim yapısının hala gelişmiş ülkelerin ulaştığı sanayileşme düzeyinin gerisinde seyrettiğini görüyoruz. Gelir dağılımındaki bozukluk devam etmekte ve artmakta, ayrıca Gini katsayısı itibariyle çağdaş gelişme paterninden oldukça uzaklaşılmış görünmektedir.

1980 sonrasında yaşanan en olumlu gelişme, ihracat miktarının artması ve ihracatın yapısında sanayi ürünleri lehine meydana gelen değişmedir. Bunun yanında ithalâ tta ara malının toplam içindeki payını bugün de muhafaza ettiği görülmektedir.

Dış borçlar Türkiye ekonomisini büyük sıkıntılara sokacak şekilde artmıştır. 1995 yılı itibariyle 73 milyar dolar olan dış borç stoğu, vadelerin de kısalmasıyla korkunç bir hâ l almıştır

Nüfusun yarıya yakını tarım sektöründe istihdam edilmekte ve bu alanda büyük bir gizli işsizlik yaşanmaktadır. Öte yandan, sanayi sektöründe buradaki işgücünü transfer edecek istihdam alanları yaratılamamaktadır.