Merkez bankasının bağımsızlığı, 1960’lı yıllardan itibaren çeşitli kriterler yardımıyla ölçülmeye çalışılmıştır. Merkez bankası bağımsızlık derecesinin kantitatif olarak belirlenmeye çalışılmasının nedeni, ülkelerin merkez bankası bağımsızlık dereceleri ile makroekonomik performansları arasındaki ilişkinin belirlenebilmesidir. Merkez bankası bağımsızlığı ve makroekonomik performans ilişkisini ölçen çalışmalar, merkez bankası bağımsızlığı ile ülkelerin enflasyon ve üretim gibi makroekonomik göstergeleri arasında farklı ilişkiler olduğunu ortaya koymuştur.

Bu makalenin amacı, T.C. Merkez Bankası’nın ekonomik ve politik bağımsızlığını ölçmek; bağımsızlık endekslerini Avrupa Birliği (AB) ülkelerinin bağımsızlık endeksleri ile karşılaştırmaktır. Karşılaştırma için AB ülkelerinin seçilmesinin nedeni, Türkiye’nin AB ile olan entegrasyon sürecini daha ileri aşamalara götürme arzusudur.

T.C. Merkez Bankası’nın ekonomik ve politik bağımsızlık endekslerinin hesaplanmasında 14 Ocak 1970 tarihli ve 1211 sayılı T.C Merkez Bankası Kanunu’ndan yararlanılmıştır. 1211 sayılı kanunun bazı maddelerinde 6.12.1984’de 3098, 28.5.1986’da 3291 sayılı yasalarla yapılan yeniden düzenlemeler dikkate alınmıştır. Dolayısıyla, T.C. Merkez Bankası için hesaplanan bağımsızlık endeksi, tek bir yıla ait olmayıp 1970’lerden itibaren tüm yıllar için geçerli olan bir endekstir. Karşılaştırma için kullandığımız AB ülkelerine ait bağımsızlık endeksleri ise, günümüze ait değildir. Bu ülkelere ait endeks değerleri, Alesina, Grilli ve Tabellini tarafından 1970 ve 1980’li yılların verilerinden yararlanılarak hesaplanmıştır. 1 Ocak 1999 tarihinden itibaren AB’nin tek paraya geçmesi, üye ülke merkez bankalarının özellikle para politikası ile ilgili bazı yetkilerinin Avrupa Merkez Bankası’na devredilmesine neden olmuştur. AB’nde parasal bütünleşme yolunda sağlanan bu gelişme, Alesina, Grilli ve Tabellini tarafından AB’ne üye ülkeler için hesaplanan bağımsızlık endekslerinin günümüzde geçerli olmamasına neden olmuştur. Bununla beraber, T.C Merkez Bankası bağımsızlık endeksinin, AB ülkeleri merkez bankalarının parasal bütünleşmeye gitmeden önceki durumları ile karşılaştırılması gereklidir. Bunun nedeni, Türkiye’nin şu anda hiçbir ülke yada ülke grubu ile parasal bütünleşmeye gitmemesi, dolayısıyla, merkez bankası yasasında bu tür bütünleşmenin gerekli kıldığı değişiklikleri yapmamış olmasıdır.

Makale beş bölümden oluşmaktadır. Bu bölümden sonra yer alan ikinci bölüm, ilgili literatürün tanıtılmasına ayrılmıştır. İkinci bölümde ilk olarak, merkez bankası bağımsızlığını ölçmek için geliştirilen kriterler ele alınacaktır. İkinci olarak, merkez bankası bağımsızlığı ve ekonomik performans ilişkisini araştıran çalışmalar üzerinde durulacaktır. Üçüncü bölümde, T.C. Merkez Bankası’nın bağımsızlık endeksi, Alesina, Grilli ve Tabellini tarafından kullanılan kriterlerden yararlanılarak belirlenecektir. Dördüncü bölüm, T.C. Merkez Bankası bağımsızlığının AB ülkeleri ile karşılaştırılmasına ayrılmıştır. Makalenin beşinci bölümünde ulaşılan sonuçlar ele alınmaktadır.

Merkez bankasının bağımsızlığı ile ilgili literatür, iki ayrı grupta incelenebilir. İlk grupta yer alan çalışmalar, merkez bankası bağımsızlığının tanımlanması ve bağımsızlık derecesinin geliştirilen çeşitli endekslerle ölçülmesi ile ilgilidir. İkinci grupta yer alan çalışmalar ise, hesaplanan merkez bankası bağımsızlık endeksleri ile makroekonomik performans göstergeleri arasındaki ilişkinin belirlenmesine dayanır. Bu grupta yer alan çalışmalarda merkez bankası bağımsızlığının ülkelerin enflasyon ve üretim gibi makroekonomik göstergelerini nasıl etkilediği araştırılır.

Merkez bankası bağımsızlığı, daha önce de belirttiğimiz gibi geliştirilen çeşitli endeksler yardımıyla ölçülmüştür. Farklı endeksler geliştirilmesinin nedeni, merkez bankası bağımsızlığının farklı şekillerde tanımlanmasıdır. Grilli, Masciandaro ve Tabelini (1995) merkez bankasının ekonomik ve politik bağımsızlığından bahsederken başta Bade ve Parkin (1980) ile Cukierman(1992) olmak üzere bazı iktisatçılar yasal bağımsızlık (legal independence) ve gerçek bağımsızlıktan (actual independence) bahsetmişlerdir.

Tablo 1’de yer alan politik bağımsızlık kriterlerini sırasıyla inceleyelim. İlk temel grup merkez bankası başkanı ile banka yönetim kurulunun atanması ile ilgilidir. Politik açıdan bağımsız bir merkez bankası için arzu edilen durum başkan ve yönetim kurulu üyelerinin hükümet tarafından atanmamasıdır. Atamalarla ilgili başka bir husus, başkan ve yönetim kurulu üyelerinin görevde kalma süreleridir. Merkez bankasının politik bağımsızlığı yüksek olmayan ülkelerde ortaya çıkan, başkan ve yönetim kurulu üyelerinin sık sık değişen hükümetlerle beraber değişmesidir. Bu nedenle, bu kriterler açısından politik bağımsızlıktan söz edilebilmesi için başkan ve yönetim kurulu üyelerinin beş yıldan daha uzun bir süre için atanmaları gerekmektedir.

b.) Ekonomik Bağımsızlık

Ekonomik bağımsızlığın ölçülmesinde kullanılan kriterler, (i)bütçe açıklarının parasal finansmanı ve (ii)parasal araçlar olmak üzere iki grupta toplanmıştır. Tablo 2, ana gruplarda yer alan kriterleri göstermek için düzenlenmiştir. İlk grupta yer alan kriterler, merkez bankasının bütçe açıklarını ne ölçüde finanse ettiğini belirlemek için geliştirilmiştir. Bilindiği gibi, bütçe açıklarını otomatik olarak hiçbir sınırlama olmaksızın finanse eden bir merkez bankası, tam anlamıyla bağımsız olarak kabul edilmemektedir.

Birinci grupta yer alan ilk kriter, bütçe açıkları karşısında direk kredi kolaylığı sağlanıp sağlanmadığını belirlemektedir. Merkez bankası bütçe açıklarının ortaya çıkması halinde bu açıkların kapatılması için otomatik olmasa da kredi verme imkanına sahip ise, ilgili kriter için 1 puan verilmektedir. Direk kredi kolaylığının otomatik olmaması, merkez bankasının ekonomik bağımsızlığını artıran bir unsur olarak kabul edilmektedir. Bu grupta yer alan ikinci kriter, bütçe açıklarının kapatılması için verilen kredinin piyasa faiz oranı üzerinden verilmesi durumunu ele almaktadır. Merkez bankasından alınan kredilere piyasa faiz oranının uygulanması durumunda ilgili kriter için puan tahsis edilmektedir. Merkez bankası kredileri geçici olarak veriliyorsa, merkez bankasının bağımsızlık derecesi yükselmekte ve üçüncü kriter için puan tahsisi yapılmaktadır. Tablo 2’deki açıklamalardan da gözlendiği gibi dördüncü kriter verilen kredinin miktarı ile ilgilidir. Merkez bankası kredisi bir miktar ile sınırlandırılmışsa, merkez bankasının bağımsızlık derecesi yükselmekte ve ilgili kriter için puan verilmektedir. Bu grupta yer alan son kriter, kamu kurumlarının çıkardıkları borç senetleri ile ilgilidir. Merkez bankası, başta hazine olmak üzere kamu kurumlarının piyasaya sürdüğü borç senetlerini almak için birincil piyasaya girmiyorsa, merkez bankasının ekonomik bağımsızlık derecesi yüksek olacaktır.

Notlar: ^a Eğer bankanın yönetimi merkez bankasına verilmemişse, iki yıldız tahsis edilecektir.

^bBankanın yönetiminde merkez bankası başka bir kurum ile sorumluluk almışsa, bir yıldız ya da puan tahsis edilecektir.

İkinci grupta yer alan kriterler, merkez bankasının kullandığı para politikası araçları ile ilgilidir. Merkez bankası, diğer ticari bankaların yeniden iskonto için sundukları senetler için geçerli olan iskonto oranını belirleme yetkisine sahip ise, ilk kritere göre ekonomik bağımsızlık seviyesi yüksek olacaktır. İkinci kriter, merkez bankasının yönetimi ile ilgilidir. Burada yönetimden kastedilen, portföy sınırlamaları ya da özel bankalara verilen borçlar üzerindeki sınırlardan oluşan idari sınırlamalardır. Bu kritere göre merkez bankası banka yönetiminden sorumlu değilse, iki puan verilmekte; banka başka bir krum ile bu sorumluluğu paylaşmakta ise bir puan verilmektedir. Merkez bankası banka yönetiminden sorumlu tek kurum ise, bu takdirde bağımsızlıktan söz edilemeyeceği için hiç puan tahsisi yapılmamaktadır.

2.) Yasal ve Gerçek Bağımsızlık

Yasal ve gerçek bağımsızlık kavramları A. Cukierman tarafından kullanılmıştır. Merkez bankasının yasal bağımsızlığı, genel olarak merkez bankası kanunu ile bankaya tanınan bağımsızlığı ifade etmektedir. Buna karşılık gerçek bağımsızlık, banka ile hükümet ve diğer kamu kurumları arasındaki gayri resmi düzenlemeler ve uygulamalardan oluşmaktadır. A. Cukierman, gerçek bağımsızlığı ölçmek için geliştirilen göstergelerin aşağıdaki iki nedenle yasal bağımsızlığı tamamlayacağını iddia etmiştir⁴.

(ii)Merkez bankası kanunun açık olduğu hallerde bile gerçek uygulama farklı olabilir.

Günümüzde, merkez bankasının politik baskıdan uzak olduğu sürece daha dengeli ve daha düşük seviyede enflasyon sağlayacağı yönünde yaygın bir kanı bulunmaktadır. Bade ve Parkin (1985) bu alandaki ilk çalışmalardan birini yapmıştır. Yazarlar 12 OECD ülkesi üzerinde yapmış oldukları çalışmada, merkez bankalarının bağımsızlık derecesini ölçmüşlerdir. Bunu yaparken, hükümetin merkez bankasının finans ve politikaları üzerindeki etkisini göz önüne almışlardır. Çalışmada, finansal (ekonomik) bağımsızlıkla enflasyon arasında bir ilişkinin olmadığı ama politik bağımsızlıkla enflasyon arasında güçlü bir ilişkinin olduğu sonucu elde edilmiştir.

Alessina (1988) , Bade ve Parkin’in kullandığı endeksi kullanmış fakat çalışmasına, ek olarak dört ülkeyi daha dahil etmiştir. Bunlar; Danimarka, Yeni Zelanda, Norveç ve İspanya’dır. Alessina, merkez bankasının bağımsızlık düzeyi ile ortalama enflasyon oranı arasında ters bir ilişki bulunduğu sonucuna ulaşmıştır.

Grilli, Masciandro ve Tabellini (1991), biri ekonomik bağımsızlık diğeri de politik bağımsızlık olmak üzere iki endeks oluşturmuşlardır. Çalışmada, politik faktörlerle ilgili endekste Bade ve Parkin’in endeksine benzer bir endeks kullanılmıştır. 18 OECD ülkesini kapsayan çalışmada 1950-89 dönemi incelenmiştir. Bütün dönem boyunca, ekonomik bağımsızlıkla enflasyon arasında negatif bir ilişkinin olduğu görülmüştür. Politik bağımsızlıkla enflasyon arasında da negatif korelasyon bulunmaktadır fakat bu ilişki istatistiksel olarak anlamlı değildir. İnceleme konusu dönemin ilk 20 yılında her iki bağımsızlık endeksiyle enflasyon arasında anlamlı bir ilişki bulunamamıştır. 1970’lerde her iki endeks de anlamlı bulunmuş fakat 1980’lerde sadece ekonomik bağımsızlık endeksi anlamlı bulunmuştur.

Alesina ve Summers (1993), Bade ve Parkin ile Grilli, Masciandro ve Tabellini tarafından geliştirilen endeksten faydalanarak, yeni bir ortalama endeks geliştirmiştir. Çalışmada, Bade ve Parkin’in çalışma konusu ülkeler seçilmiş fakat zaman periyodu olarak 1955-88 dönemi alınmıştır. Daha önceki çalışmalarda olduğu gibi, Alesina ve Summers da merkez bankası bağımsızlığıyla enflasyon arasında negatif bir korelasyon bulmuşlardır. Yazarlar ayrıca, bir merkez bankasının bağımlılığının arttığında enflasyonun da değişkenliğinin arttığı sonucuna ulaşmışlardır.

Cukierman (1992), 1950-89 dönemi verilerini incelediği geniş kapsamlı analizinde, merkez bankası bağımsızlığıyla enflasyon arasındaki ilişkiyi araştırmıştır. Cukierman daha önceki çalışmalardan farklı olarak , sadece yasal ölçütleri değil aynı zamanda uygulamadaki ölçütleri de çalışmasına dahil etmiştir. Bunu yaparken de gerek merkez bankası başkanlarıyla yapılan kişisel görüşmeler, gerekse anketle elde edilen veriler değerlendirilmiştir. Cukierman’ın araştırması, merkez bankası bağımsızlığı ile ilgili, bugüne kadar yapılmış en kapsamlı araştırmadır. Bunun nedeni sadece uygulamadaki durumu da hesaba katması değil, aynı zamanda analizine 70 ülkeyi dahil etmesidir. Cukierman çalışma sonunda, merkez bankası bağımsızlığının tıpkı beklenildiği gibi enflasyonu etkilediği neticesine ulaşmıştır.

Grilli, Masciandro ve Tabellini (1991), merkez bankası bağımsızlığının reel çıktının büyüme oranı üzerinde sistematik bir etkisi olmadığı sonucuna varmışlardır. Aynı şekilde Alesina ve Summers (1993) da ortalama ekonomik büyümeyle merkez bankası bağımsızlığı arasında bir ilişki olmadığı sonucuna varmıştır.

Buna karşılık; Cukierman, Kalaitzidakis, Summers ve Web’in (1993) sanayileşmiş ülkeler üzerinde yaptıkları araştırma farklı bir sonuç vermiştir.

T.C. Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, politik ve ekonomik bağımsızlık olmak üzere iki açıdan belirlenmeye çalışılacaktır. Her iki bağımsızlığın belirlenmesinde Grilli, Tabelini ve Masciandaro tarafından geliştirilen kriterler kullanılacaktır. Politik ve ekonomik bağımsızlık endekslerinin oluşturulmasında T.C. Merkez Bankası Kanunu’ndan yararlanılmıştır. T.C. Merkez Bankası Kanunu’nda yer almayan, ancak uygulamada mevcut olan durumlar bu çalışmada göz önüne alınmamıştır. Bu nedenle, ölçülen bağımsızlık endekslerinin gerçek bağımsızlık olarak değil, sadece yasal düzenlemelere dayandığı için yasal bağımsızlık endeksleri olarak kabul edilmesi uygun olur.

 

Kriter Numarasıb	Türkiye’deki Durum	Endeks
Atamalar (1)	Bankanın önerisi üzerine Cumhurbaşkanı’nın ataması	*
(2)	Merkez bankası başkanı beş yıl için atanır	---
(3)	Banka yönetim kurulu, hissedarlar tarafından önerilir, hükümet tarafından atanır	*
(4)	Banka yönetim kurulu beş yıl için atanır.	---
Hükümetle olan ilişkiler (5)	Banka yönetim kurulunda hiç hükümet temsilcisi yoktur	*
(6)	Banka, hükümetin izlediği para politikasını dikkate almalıdır	---
Kurumsal düzenlemeler (7)	Parasal istikrara ulaşma, T.C. Merkez Bankası’nın amacıdır	---
(8)	Hükümetle çelişkiye düşmesi durumunda, T.C.Merkez Bankası’nın durumunu gülü kılacak yasal düzenlemeler yoktur.	---
(9)	Politik bağımsızlık endeksi	3

Notlar: (a) Tablo 3’e hangi yıla ait olduğu ilave edilmemiştir. Bunun nedeni, T.C. Merkez Bankası Kanunu’ndan elde edilen verilerin çoğunun Banka’nın kuruluşundan itibaren geçerli olmasıdır. Değişiklik yapılan kanun maddelerinde ise, değişiklikten sonraki durum ele alınmıştır.

Kaynak: Endeks, tarafımızdan hesaplanmıştır.

Bankanın hükümetle olan ilişkilerinin ölçmek amacıyla iki kriter geliştirilmiştir. T.C. Merkez Bankası’nın durumunu ilk kritere göre değerlendirdiğimizde, banka yönetim kurulunda hiç hükümet temsilcisi bulunmadığını görmekteyiz. Dolayısıyla, bu kriter için yıldız tahsisi yapılmıştır (Bkz. Tablo 3). İkinci kritere göre, bağımsız bir merkez bankası, hükümetin para politikasını dikkate almamalıdır. Bununla beraber, T.C. Merkez bankası Kanunu’nun 4. maddesine göre, banka hükümetin izlediği para politikasını dikkate almalıdır. Bu nedenle, bu kriter için hiçbir puan tahsisi yapılmamıştır.

T.C. Merkez Bankası Kanunu’nun 4. maddesi, Banka’nın görevlerini ve sorumluluklarını düzenlemiştir. Buna göre parasal istikrarın sağlanması, Merkez Bankasının amaçları arasında yer almaktadır. T: C. Merkez Bankası bu amaca her zaman ulaşamamaktadır. Dolayısıyla, T. C. Merkez Bankası bu kriterden hiçbir puan alamamıştır. Ayrıca, ilgili kanuna göre, hükümet ile olan ilişkilerinde anlaşmazlık ortaya çıkması durumunda T.C Merkez Bankası’nın durumunu güçlendirecek herhangi bir yasal düzenleme mevcut değildir. Bu nedenle, bu kriter için de herhangi bir puan tahsisi yapılmamıştır.

 

Kriter Numarasıa	Türkiye’deki Durum	Endeks
Bütçe Açıklarının Parasal Finansmanı (1)	Direk kredi kolaylığı otomatik değildir	*
(2)	Piyasa faiz oranından verilen herhangi bir kredi kolaylığı mevcut değildir	*
(3)	T.C Merkez Bankası Kanunu’nda tanımlanmamıştır	---
(4)	Genel bütçe açığının %15’ine eşittir	*
(5)	T.C. Merkez Bankası, birincil piyasadan kamu borç senetlerinin alımını yapmaz.	*
Parasal Araçlar (6)	Banka yönetim kurulu, iskonto oranını belirler	*
(7)	Bankanın finansal yönetimi, T.C. Merkez Bankası’na verilmiştir	---
(8)	Ekonomik Bağımsızlık Endeksi	5

Notlar: (a) Kriter numaraları, Tablo 2’de kullanılan kriter numaralarını göstermektedir.

Kaynak: Endeks, tarafımızdan hesaplanmıştır.

Bu grupta beş kriter bulunmaktadır. İlk dört kriter bütçe açıklarının finansmanı ile ilgilidir. T.C Merkez Bankası Kanunu’na göre, Banka bütçe açığının finansmanı için direk kredi vermemelidir. İkinci kriterle ilgili olarak, T.C Merkez Bankası piyasa faiz oranı üzerinden kredi vermemelidir. Üçüncü kriter, T.C. Merkez Bankası Kanunu’nda tanımlanmamıştır. Bununla beraber, T.C. Merkez Bankası’nın bütçe açıklarını ara sıra da olsa finanse etmesi, bu kriter için hiçbir puan tahsis etmememize yol açmıştır. Dördüncü kriter, bütçe açıklarının bir kısmının Merkez Bankası tarafından finanse edilip edilmediğini ortaya koymak için geliştirilmiştir. T. C Merkez Bankası, bütçe açıklarının %15’inin kısa vadeli kredi vererek finanse eder. Bu kredilerde faiz oranı T.C. Merkez Bankası ve Maliye Bakanlığı tarafından belirlenmektedir (Madde, 50). Merkez Bankası Kanunu’nun 52b maddesine göre, Banka hükümete ya da diğer kamu kurumlarına borç vermek için birincil piyasaya alıcı olarak giremez.

Tablo 5: Türkiye ve AB Üyesi Ülkelerde Merkez Bankasının Politik Bağımsızlığı^a

Notlar: (a) AB Üyesi ülkelere ait olan veriler, Avrupa Merkez Bankası’nın henüz kurulmamış olduğu döneme aittir.

Kaynak: AB ülkeleriyle ilgili veriler V. Grilli, D. Masciandro ve G. Tabellini. “Political and Monetary Institutions and Public Financial Policies in Industrial Countries” In T. Persson ve G. Tabellini (ed.), Monetary and Fiscal Policy, Second Edition, Massachussetts: The MIT Press, 1994, s.205’ten; Türkiye ile ilgili veriler TABLO 3’ten elde edilmiştir.

Tabloda görüldüğü üzere, politik bağımsızlık endeksi üç ayrı gösterge grubunda (atamalar, hükümetle ilişkiler ve yasal çerçeve) ele alınmaktadır. Türkiye üçüncü grupta yer alan kriterlerden puan alamamıştır. Türkiye en fazla puanı, atamalarla ilgili gruptan almaktadır. Bu da gösteriyor ki, Türkiye’de merkez bankasının politik bağımsızlığı daha çok atamalardaki bağımsızlıkla elde edilmektedir.

Tablo 6: Türkiye ve AB Üyesi Ülkelerde Merkez Bankasının Ekonomik Bağımsızlığı^a

Notlar: (a) AB Üyesi ülkelere ait olan veriler, Avrupa Merkez Bankası’nın henüz kurulmamış olduğu döneme aittir.

Kaynak: AB ülkeleriyle ilgili veriler V. Grilli, D. Masciandro ve G. Tabellini. “Political and Monetary Institutions and Public Financial Policies in Industrial Countries” In T. Persson ve G. Tabellini (ed.), Monetary and Fiscal Policy, Second Edition, Massachussetts: The MIT Press, 1994, s.205’ten; Türkiye ile ilgili veriler TABLO 4’ten elde edilmiştir.

Merkez bankası bağımsızlığı ve makroekonomik performans arasındaki ilişki, 1960’lı yıllardan itibaren çeşitli analizlerle ortaya konulmuştur. Gelişmiş ekonomilerde merkez bankası bağımsızlık düzeyinin yüksek olduğu ve bu durumun makroekonomik göstergeleri olumlu etkilediği gözlenmiştir.

Türkiye’de de bağımsızlık endeksi ve makroekonomik performans arasındaki ilişkiden bahseden teorik çalışmalar bulunmaktadır. Bununla beraber, merkez bankası bağımsızlığını ölçen ve söz konusu ilişkinin yönünü belirlemeye yönelik araştırmaların sayısı sınırlıdır. Bu makalede Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, Grilli, Masciandro ve Tabellini tarafından geliştirilen yöntemden yararlanılarak ölçülmüştür. Analizlerimiz, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın politik bağımsızlık endeksinin 3; ekonomik bağımsızlık endeksinin ise 5 olduğunu göstermiştir. Yaptığımız karşılaştırmalar, Türkiye’nin bazı AB ülkeleri ile aynı politik ve ekonomik bağımsızlık düzeyine sahip olduğunu ortaya koymuştur. Elede ettiğimiz endeks değerleri, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın hem ekonomik hem de politik bağımsızlık göstergeleri bakımından AB ülkelerinin çok gerisinde olmadığını göstermektedir.

Türkiye’de bu alanda yapılacak yeni çalışmalarda, merkez bankası bağımsızlığı farklı yöntemlerle de ölçülebilir. Ayrıca, merkez bankası bağımsızlık düzeyi ile makroekonomik göstergeler arasındaki ilişki kantitatif yöntemlerle ortaya konulabilir.

Alesina, A. “Macroeconomics and Politics,” in Stanley Fischer, ed. NBER Macroeconomics Annual , MIT Press, 1988, pp.13-52.

Alesina, A. and L. H. Summers. “Central Bank Independence and Macroeconomic Performance: Some Comparative Evidence,” Journal of Money Credit and Banking, Number: 22, 1993, pp.151-62.

Bade, R., and M. Parkin. “Central Bank Laws and Monetary Policy,” unpublished manuscript, University of Western, Ontario. 1985.

Bradford De Long, J. and Lawrence H. Summers. “Macroeconomic Policy and Long-Run Growth,” Federal Reserve Bank of Kansas City, Economic Review (4^th quarter), 1992, pp.5-30.

Cukierman, A. Central Bank Strategy, Credibility, and Independence: Theory and Evıdence, Massachusetts: The MIT Press. 1995.

Cukierman, Alex., Pantelis Kalaitzidakis, Lawrence H. Summers and Steven B. Web. “Central Bank Independence, Growth, Investment, and Real Rate,” Carnegie-Rochester Conference Series on Public Policy, Autumn 1993.

De Long, J. B. and L. H. Summers. “Macroeconomic Policy and Long-Run Growth,” Federal Reserve Bank of Kansas City, Economic Review, (4^th quarter), 1992, pp.5-30.

Forder, J. “Central Bank Independence: Reassessing the Measurements,” Journal of Economic Issues, March, Vol.33, Issue 1, 1999, pp.18-22.

Grilli, V., D. Masciandro and G. Tabellini. “Political and Monetary Institutions and Public Financial Policies in the Industrial Countries,” In T. Persson and G. Tabellini (ed.), Monetary and Fiscal Policy, Second Edition, Masschusetts: The MIT Press, 1994, pp.341-92.

Tekeli, İ., ve S. İlkin. Para ve Kredi Sisteminin Oluşumunda Bir Aţama: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. 2. Baskı, Ankara: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. 1997.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. 14 Ocak 1970 tarih ve 1211 Sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu. Ankara: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. 1988.